Gdy księgowy zabiera się za analizę kosztów w układzie kalkulacyjnym
Każdy księgowy wie, że przyczyny zmian wielkości zużycia materiałów na jednostkę produkcji mogą być różne: zmiana jakości materiałów, zmiana konstrukcji wyrobu i technologii obróbki, zmiana ilości odpadów produkcyjnych, zastąpienie materiału przewidzianego w technologii innym materiałem itp. W celu ustalenia, która z przyczyn wystąpiła w danym wypadku, należy zbadać dane szczegółowe zawarte w kalkulacjach, w urządzeniach analitycznych ewidencji kosztów, w dokumentach zużycia materiałów i w dokumentacji techniczno-produkcyjnej.
Jeżeli jednostka gospodarująca stosuje normatywny rachunek kosztów, zbieranie tych dodatkowych informacji staje się zbędne, gdyż sygnalizacja tego, co się odchyla od wzorca, jest wpleciona w system rachunku kosztów. Odchylenia od wysokości cen materiałów mogą powstać na skutek urzędowej zmiany cen, zużywania materiałów nabywanych z różnych źródeł zakupu, zmiany ceny przez dostawcę, zmiany materiału, zmiany jakości materiału itp. Koszt płac bezpośrednich jest zależny od następujących czynników: ilość produkcji, czasu pracy na wykonanie jednostki produkcji, średniej płacy na godzinę. Analizę płac bezpośrednich, podobnie jak analizę zużycia materiałów bezpośrednich, należy przeprowadzać odrębnie dla każdego produkowanego wyrobu. Danych liczbowych do przeprowadzenia tej analizy dostarczają kalkulacje planowe i wynikowe (sprawozdawcze).