Gdy księgowy wykonuje analizę kosztów działalności handlowej
Jeżeli przedmiotem porównań są dane z okresów ubiegłych, to należy sprawdzić czy odpowiednie ceny, stawki i taryfy w okresach porównywalnych nie uległy zmianie.
W razie stwierdzenia, że w okresie badanym obowiązywały inne ceny, taryfy lub stawki niż przyjęte w planie (lub okresie porównywalnym), to przed przystąpieniem do analizy księgowy powinien doprowadzić odpowiednie wielkości do porównywalności z planem (lub z okresem porównywalnym). Możliwe są tu dwa rozwiązania: przeliczenie kosztów (lub obrotów) okresu badanego według cen, stawek i taryf planu lub okresu porównywalnego, przeliczenie danych planu lub poprzedniego okresu porównywalnego z badanym na warunki okresu sprawozdawczego. W praktyce przyjmuje się na ogół drugie rozwiązanie. Analizę kosztów rozpoczyna się od stwierdzenia, jakie odchylenia kosztów rzeczywistych wystąpiły w stosunku do planu, zarówno w liczbach absolutnych, jak i w mierniku poziomu kosztów. W celu obliczenia sumy oszczędności osiągniętych w wyniku obniżenia poziomu kosztów księgowy musi obrót w badanym okresie pomnożyć przez różnicę poziomu kosztów. Tempo obniżki kosztów własnych księgo oblicza według wskaźnika. Wskaźnik tempa obniżki kosztów własnych określa, o jaki procent rzeczywiste koszty badanego okresu są niższe od kosztów, jakie jednostka gospodarująca musiałaby ponieść, gdyby poziom kosztów nie uległ zmianie.